http://salentinerandernach.de/2001/wb/pages/institutio-scholae.php

Der Text der Institutio Scholae Andernacensis (1571)

(LHAK, Best. 2 Nr. 3878, S. 107 - 113)

Die von fremder Hand vorgenommenen Nachträge werden unter Angabe der Seite, auf der sie sich befinden, im Druck besonders hervorgehoben und an der vorgesehenen Stelle eingesetzt. Wenn der Nachtrag sich nicht am Rand derselben Seite befindet, wird die abweichende Seitenzahl angegeben.


S. 107: Scholae cum seminaria sint non Praelatorum modo et ministrorum ecclesiae Dei: verum etiam magistratuum et Eorum qui consiliis suis Res publicas gubernant: quae si negligantur aut non conserventur.2 Necesse erit et Ecclesias et Res publicas inde irrecuperabili detrimento periclitari. Ut non modo praeclare, sed sancte et pie Carolus et Romanorum piissimae memoriae Imperator Anno Reparatae Salutis 1548 Augustae Vindelicorum Sancitum reliquit.3

Magnam siquidem summam et aeternam Dei providentiam continentem universa, qui ad animum referunt, ii certe adorata maiestate illa divina atque immortalia contemplata redeunt ad sese, ac quantum in ipsis est, ad illorum invitationem se instituunt ac formant. Hoc qui agunt ad similitudinem Dei accedunt, suumque in vita munus et officium recte tuentur (betrachten). Hanc rationem quae ingenerata homini (dem Menschen angeboren) est, utinam omnes sequantur. Sed quota pars lumen suae praestantiae agnoscit ac non potius violat. Et cupiditatem prefuit rationi et in alteram formam abhorrentem ab homine et monstro potius similem transit. Atque hie error longe maximus ac gravissimus est. Ex summo enim procedit malo quum (= cum) in nullam bonam disciplinam datur iuventus, nee ad doctrinam virtutis et religionis precepta informatur. Ab hac institutionis neglectione progenies infrenorata(= ungezügelt) sequitur: unde filiorum et familiarum ruinae sunt et res publicae omne Dignitatis decus amittunt. Itaque salus in eo omnium privatarum et publicarum rerum est, cum recte excolitur iuventus. Factis enim praeclarae adolescentiae fundamentis, reliqua omnis vita, ad decus, ad foelicitatem (Glück), ac statum eum rei publicae, in qua omnia ornamenta extent, pulcherrime constitui potest. Hanc rationen et approbat DEUS et a parentibus ac magistratu, quorum in eo offitia (= officia) coniuncta sunt, seuere (= severe) exposcit, ut iustas eius muneris neglecti poenas ab ipsis sit exacturus. Cum igitur rationem omnem eo referri necessario oporteat ac R[everendissi]mus et Illustrissimus D. Salentinus Electus et confirmatus Archiepiscopus Coloniensis Sacri Romani Imperii per Italiam Archicancellarius, princeps Elector, Westphaliae et Angariae Dux nee non Senatus Rei publicae Andernacensis nihil tarn in votis habeant, quam ut iuventutis radix idoneos nacta cultus, ad summam dignitatem adolescere S. 108: possit, statuit4 DEO iuvante Instituta Schola in puerorum animis, sanctae religionis veraeque doctrinae semen iacere constituerunt.

Ac cum omnium bonarum rerum principia a DEO immortali ducenda sint, pueris praeficient virum religione in DEUM catholica ac Doctrina praestantem, cui totius iuventutis ac Scholae demandata sit cura.

Is ingenuis moribus ac liberalibus disciplinis instructus idoneas leges praescribet et in quatuor ordines, quibus totidem magistri presint iuventutem dividet.

Hi magistri simul religionis erga DEUM modestiae civilitatis in vita institutionem sument, eamque facilitate et clementia potius, quam sevitia procurabunt. S. 109: Hisque a Reverendissimo domino nostro et Senatu debita et honesta a Jure indulta privilegia Immunitates et Exemptiones et Defensio tarn discipulis quam praeceptoribus intraneis quam extraneis tuta et illaesa conservabuntur, Nec ab ullo hominum quanta vis autoritate perfulgeat, infringi, impediri aut everti Reverendissmus dominus noster et senatus parientur.

S. 108: Sed eorum in disciplina literarum distincta offitia (= officia) erunt.

In primo ac summo ordine docebuntur Dialectices et Rhetorices praecepta cum Enarratione autorum idoneorum ut Historiae Justini, Salustii et Curtii, Librique Ciceronis De offitis (= officiis), De Amicitia, De Senectute, Aeneidos Vergilii, Orationis pro Archia et Similium.

Accedet institutio linguae Graecae in hac et altera classe.

In secundo ordine Grammatices et Sintaxeos regulae, nominum, generum, verborum inflexiones, eorumque praecepta cum Enarratione autorum, ut Epistolarum Ciceronis, Aesopi fabularum, Bucolicorum Vergilii, De componendis versibus, Terentii Comediae tradentur. Exercitatio accedet Latinae linguae construendo, vertendo, dictando. In utraque classe una hora quotidie scripturae et compositioni orationum [et] Epistolarum detur.

In tertio ordine praelegentur Donati praecepta et S. 111:5 Grammatices initia: accedet exercitatio legendi et scribendi.

Asuescent pueri linguae latinae et propositas sermone vulgari sententias, formis latininis commutare, et literarum figuras coniunctiones, sonus (= Klang ) et quae eodem pertinent discent.

Et pro aetatis ratione ad mores fingentur, ad eam rem conferet praelectio libelli De Civilitate morum Erasmi.6

In quarto ordine, qui infimus est prima institutio pro Alphabetariis erit.

S. 109: Porro cum a plurimis retroactis temporibus de quorum initio memoria hominum non existit In Ecclesia parochiali Beatissimae Mariae Dei parae Virginis certus Numerus sacerdotum piorum hominum in pium usum collatis bonis.et reditibus sit constitutus, quibus inter alia incubunt atque in iniunctum est: singulis diebus hora sexta usque ad septimam finitis Matutinis praecibus tarn feriatis quam non feriatis diebus, Sacrum officium Missae cantare et peragere: illi ipsi (Kürzel) antiquo et solito more (non avocato ad hoc Scholae et Chori rectore, vel Scholaribus Studiis deditis) ut hoc decenter, pie et ordine debita peragant et curabunt.

S. 111: Hanc rationem in erudiendo magistri sument etque toti statis horis diebusque singulis sacris tantum exceptis, intenti erunt.

Festi enim Dies DEO ac religioni dicati erunt, ut id quod a procuratione rei in templo Diuinae (=Divinae) superest tempus ante meridianum Evangelii et Epistolae Enarrationi. In classe prima ac Secunda. In tertia Cathechismo. In quarta etiam primis initiis religionis, Orationi Dominicae, Symbolo Apostolorum, De-calogo et iis quae aetas tenerrima (= zartes Alter) admittit impendatur.

Pomeriadiano tempore (= zu nachmittäglicher Zeit/ nachmittags) auditores primae et Secundae classis in Musicis et cantu exerceantur: Accedent lectiones idonei ut psalterium Buchanani, Prover-bia Salomonis aut Comedia quaedam sacra.

Sed in legibus scolae, quas Rector idoneas praescribet, illa in Universum erit, ut post exactos Mensis Sex singuli ordines ac classes a Rectore visitentur: eoque presente ad ministri ac praecep-tores coeteri (= ceteri) examinent suos: ac si idonei erunt in superiorem classem cooptent. Sin minus, alteros Menses Sex herere suo loco sinant.

Ad quam rem Magistratus premium sta-tuit aureos7 miminos N. qui inpueros indu-strios ac ternies, iuditio rectoris erogentur.

S. 112: Atque hoc ordine, quem in pre-cepta singula rector rediget Juventus, in iter rectum, ad virtutem ac literas de-ducetur.

Apparats in usum scholae luculenta (hübsch, hell, ansehnlich) et idonea Domus erit.

Salaria magistrorum constituta erunt.

Primi ordinis8

Secundi

Tertii

Quarti.

Si Ecclesiastici Ordinis preceptores erunt, augebuntur redditus eorum ex proventibus Ecclesiae singulis ad aureos

Reverendissimus Dominus noster Ar-chiepiscopus Coloniensis pro huius Scholae Defensione et Conservatione perfecto et pertori/ praetori (= Kürzel) nee non magnorum Civium Senatuique Indefessam (= unermüdlich) Curam et custodiam ut gerant hisque mandat atque percipit. Sunt etiam insuper Delecti ex consulari et Senatorio Ordine triumviri ad quos scholae negotia, si qua incident deferantur, et qui statis temporibus Sti-pendia annua magistris procurent per-solvi et singulis Annis lustas rationes in Senatu reddi.

 

 

Reliqua ita instituet Senatus, ut religio-sis institutis literarumque recta disciplina Civium suorum filiis atque exteris (= Fremde) Omnibus, qui in Disciplinam liberos suos Andernacum mittent, con-suli possit. Ad omnium salutem et con-servandam Ecclesiae Catholicae integri-tatem Deique imprimis gloriam quem recte instituta consilia minime sive guber-naturum et fortunaturum esse speramus.

Praefixus est Scholae ac lectioni autorum auspicato ordiendae Dies N.

Atque hie Dies annuus sit ut solenni quotannis sacro facto, ac Spiritu Divino Implorato Acclamationes solennes in templo ab omnibus pueris fiant Memo-riae sempiternae ergo Reverendissi-morum ac religiosissimorum principum et Dominorum Domini Salentini Electoris Archiepiscopi Coloniensis ac Domini Jacobi Archiepiscopi Treverensis, eo-rumque qui Scholam instituerunt S.113: eamque Deinceps liberalitate sua et munificentia auctiorem faciunt.

Fortuiter

 

 

Anmerkungen zur Quelle

1 Seitlicher Einschub aus S. 107 als Einleitung nachträglich vorangestellt. 2 Anlehnung an den Brief von Ritter Schöffen, Bürgermeister und Rat an Kurfürst Salentin vom 10. Mai 1571: (LHAK, Best. 2, Nr. 3878, S. 45): „Hochwurdigster Churfurst! Eurer Churfürst-lichen Gnaden seienn unser underthenigste, gehorsame, huldige unnd willige Dienste mit allem vleiß zu jeder Zeit zuvorann berait. Gnedigster Herr! Nachdem Wir hiebevor und noch teglich auß der erfarungh gesehen und noch befinden, das die uferziehungh der lieben Jugent zu Recht, guetenn Künsten und Erbarkeit nit allein vonn der Natur den menschen eingepflantzt, sonder auch, das die Scholenn und Zuchtheußer der Jugent, die Rechte und wäre Seminaria seien, auß wel-chenn Nit allein Prelatenn und Kirchenndiener In gaistlichem sonder auch dero Oberkaiten (= Obrigkeiten) Personen zu weltlichem standt und Regiment zu erhaltungh dero selbigen, auch gemeiner wolfarth und gottseligen friedt, anerem? (= anderem?) lebens gewonenn werden mügen."

3 Anspielung auf Kaiser Karl V. und den Reichstagsabschied des Augsburger Reichstags von 1548.

4 gestrichen „statuit" und Ergänzung am Ende des Satzes durch „constituerunt".

5 S. 110: leere Rückseite.

6 Der vollständige Titel dieser Schrift des Erasmus aus dem Jahre 1530 lautet „De civi-litate morum puerilium" (Olaf Dietrich, Universität Heidelberg. Auskunft per Internet vom 28. Feb. 2000).

7 Gulden

8 Ohne Angabe der Höhe des jeweiligen Gehalts.